Erfgoedproject: ontwikkeling van een portfoliomodel voor hedendaagse muziekpartituren

“Ontwikkeling van een portfoliomodel voor een zinvolle bewaring en ontsluiting van muziek die niet of onvoldoende toegankelijk gemaakt kan worden voor onderzoek en/of uitvoering op basis van een traditionele codering onder de vorm van een partituur en/of een opname.”
 

1. PROBLEEMANALYSE

Al sinds de eerste decennia van de 20ste eeuw staan de traditionele concepten van de Westerse kunstmuziek onder druk. Niet enkel op het vlak van de compositietechniek speelden zich sindsdien verschillende (r)evoluties af. Ook de verhoudingen tussen en de rol van componist, uitvoerder en publiek waren aan sterke veranderingen onderhevig. Heel wat muziek komt intussen niet meer tot stand volgens het traditionele parcours van een componist die een werk uitschrijft in een partituur, die vervolgens door muzikanten ingestudeerd en geïnterpreteerd wordt, om het werk uiteindelijk in een concertzaal aan het publiek te laten horen.

De voorbije jaren stelde MATRIX – Centrum voor Nieuwe Muziek regelmatig vast dat meer en meer composities niet bestaan onder de vorm van een min of meer eenduidig leesbare partituur (in traditionele notatie of een andere (grafische) notatiemethode). De achterliggende redenen zijn even divers als fundamenteel: bijvoorbeeld omwille van interactieve ingrepen tijdens de uitvoering, het gebruik van computertoepassingen, de aanwezigheid van een improvisatorische component, een ontstaansproces waarbij intens samengewerkt werd met (een) bepaalde uitvoerder(s) waardoor de partituur onvolledig blijft of enkel voor de oorspronkelijke uitvoerder(s) ontcijferbaar blijkt, of ...

Zelfs wanneer de schriftelijke neerslag van zulke werken (de 'partituur') in de collectie van MATRIX opgenomen wordt, moeten we vaststellen dat de muzikale inhoud ervan de facto onontsloten blijft voor (her)uitvoering en/of onderzoek. Enkel een 'partituur' - voor zover die al bestaat - volstaat immers niet langer als (enige) neerslag van de muzikale inhoud.

MATRIX wil, met de ervaring en expertise die we de voorbije jaren opgebouwd hebben, op zoek gaan naar een antwoord op de actuele noden met betrekking tot de bewaring en ontsluiting van hedendaags muzikaal erfgoed, uitgaand van de specificiteit van hedendaagse muziek. Om aan deze noden tegemoet te komen, startte MATRIX eind september 2011 een concreet project waarbij een aantal hedendaagse werken geselecteerd werden met de bedoeling telkens een aangepast ‘portfoliomodel’ uit te werken dat het werk opnieuw ‘leesbaar’ moet maken voor musici, componist of onderzoeker. Daarbij werd/wordt steeds nauw samengewerkt met de componist zelf, maar ook verschillende expertisecentra en erfgoedinstellingen, waaronder Packed vzw en Resonant, werden aangesproken om mee te stappen in het project. In een eerste fase zal de nadruk gelegd worden op onvolledig uitgeschreven composities: DRIE, Twisted Pair of Waterboarding/Voix Instrumentalisée van Serge Verstockt zijn hiervan duidelijke voorbeelden. In een tweede fase zal worden gefocust op (inter)actieve partituren – zoals Samoki van Peter Swinnen – en multimediale composities – zoals ATTR-X van Yvan Vandersanden.
 

2. ZOEKEN NAAR OPLOSSINGEN

STAP 1: WAAROM-WAT-WIE?

WAAROM moet dit materiaal bewaard worden? WAT moet er precies bewaard worden om te kunnen spreken van een ‘leesbare’ partituur voor de toekomst? Om welke soort materie gaat het en waar halen we die zaken? WIE moet dit materiaal bewaren? Is de componist de belangrijkste ‘archivaris’ of is het efficiënter wanneer één instelling dit achteraf doet?

STAP 2: BEWARING

De tweede vraag is gericht op de bewaring van dit alles. Op welke manier kunnen we al dit materiaal het best bewaren zodat dit niet verloren kan gaan of verdwijnen? Het gaat niet enkel om papieren zaken, maar ook (computer)data, video, audio, computermateriaal, enz. Daarvoor is contact opgenomen met verschillende archiverings- en (digitale) erfgoedinstellingen. Het is de bedoeling gezamenlijk het verzamelde materiaal van de voorbeeldcomposities onder de loep te nemen en verschillende (realistische) paden en mogelijkheden te verkennen; die in de toekomst in de praktijk kunnen omgezet worden.

STAP 3: ONTSLUITING

Een laatste stap in het proces vormt de uiteindelijke terugkoppeling van deze partituren naar het publiek. Digitalisering en auteursrecht zijn slechts enkele van de zaken die hier naar boven komen. Hoe kan een instelling als MATRIX zijn gebruikers – muzikanten, onderzoekers, dirigenten, studenten, componisten, liefhebbers, enz. – een ‘leesbare’ partituur aanbieden eenmaal het materiaal verzameld en bewaard is? De portfolio’s van voorbeeldcomposities die in stap 1 en 2 samengesteld en ‘bewaard’ zijn, worden hier onder de loep genomen wat betreft publieke toegankelijkheid.